یک روان پزشک

آشنایی با شخصیت افسرده – منتقد : بخش چهارم

رها از طول و غرقه در عرض زندگی

دکتر بهنام اوحدی*

www.iranbod.com

بر خلاف افراد دچار ویژگی های پر رنگ و اختلال شخصیت وسواسی – جبری ، آدم های دارای ویژگی های پر رنگ و اختلال شخصیت افسرده – منتقد ( دپرسیو ) ، رهایی و آسودگی گاه به گاه  از کنش های هدف مندانه را چندان نادرست و نا ایمن نمی پندارند و هر از چند گاهی از انجام کار طفره می روند و وقت کشی می کنند. درست است که آن ها نیز به جست و جو در اخلاقیات ، منطق ، آیین اجتماع ، راستی و درستی قانون های چیره و کردارهای پیشینیان می پردازند اما در همین حال ، نگرش پوچ گرایانه ی ایشان به هستی و زندگی بدان می انجامد که زمان های بسیاری را در طول زندگی خویش به هدر داده و به عرض زندگی بپردازند. زندگی و هستی در دیدگاه اینان ، بازیچه ای بیش نبوده و نخواهد بود.

بنابراین ، شخصیت های پر رنگ و مختل افسرده – منتقد ، همانند و تا اندازه ی افراد دارای ویژگی های پر رنگ و اختلال شخصیت وسواسی – جبری ( نظام مند – قانون مدار ) ، خود را از احساسات ، ترجیحات ، خواست های شان محروم نمی سازند ؛ هر چند تصمیم ها ، کنش ها ، و باورهای آن ها گرایش بدان دارد که همانند آدمیان وسواسی – جبری ، باریک بینانه و سرسختانه تر از اغلب مردمان باشد. فرجام چنین رویکردی ، رویکرد یک درمیان ( متناوب ) بین تردید و دودلی از یک سو و تندروی و تعصب ورزی از سوی دیگر است که شاپیرو آن را در رابطه با شخصیت های وسواسی – جبری ، به گونه ی کوشش های وارونه و دو سویه برای کنار آمدن با این تعارض بیان داشته بود.

در نگاهی ژرف ، می توان دیدگاه میلون درباره ی شخصیت وسواسی – جبری ، به عنوان یک شیوه ی متعارض بین فردی ، که ستیز و کشمکش بنیادین آن میان « فرمان برداری » و « نافرمانی » است ،  را در رابطه با شخصیت افسرده – منتقد ( دپرسیو ) نیز مشاهده نمود.

پیش تر یادآور شدیم که بنا بر مدل آرون بک در نظریه ی شناختی ، بنیاد خلق ، عاطفه و کردار هر آدمی به طور عمده از نگرش او به دنیا – یعنی آموزه ( تجربه ) های پیشین او - سرچشمه می گیرد.

افراد دارای ویژگی های پر رنگ و اختلال شخصیت وسواسی ، گرایشی برای رشد و پیشرفت احساس ها و هیجان ها و مهارت های بین فردی شان ندارند و به گونه ی معمول از صمیمیت و دلبستگی پرهیز می کنند. این پرهیز و کناره جویی به دلیل ترس و هراسی ست که از شناخته شدن شان از سوی دیگران دارند. اما این رویکرد در شخصیت های افسرده – منتقد ( دپرسیو ) کم رنگ تر از وسواسی – جبری هاست؛ بنابراین رشد احساسی – هیجانی و مهارت های بین فردی در افراد دارای ویژگی های پر رنگ و اختلال شخصیت افسرده – منتقد ( دپرسیو ) بیشتر و بهتر از وسواسی – جبری هاست. بسیاری از نام آور ترین و خبره ترین کمدین ها و طنازان جهان در طول تاریخ دچار ویژگی های پر رنگ و حتا مختل شخصیت افسرده – منتقد بوده و در زندگی و دنیای خصوصی خودشان همواره در رنج و درد و تردید و نگرانی زیسته اند. این واقعیت درست برخلاف زندگی اجتماعی شان بوده است که با سود جستن از مکانیزم دفاعی پخته ی « طنز آفرینی و شوخ طبعی » همواره مایه ی شور و شادی دیگران و اجتماع بوده و هستند. تنها دوستان بسیار خصوصی و صمیمی شان شریک تیره بینی ها ، دلتنگی ها ، نگرانی ها و اندوه های آن ها  بوده اند.

از دیدگاه روان کاوی بین فردی ، اعتماد به نفس اندک آن ها را می توان بر پایه ی رشد و پرورش آن ها در خانه ای دانست که اندوه ، انتقاد و بی اعتمادی و نگرانی به فردا و دنیا و دیگران بر آن چیره بوده است. رخدادهای ناگوار ، به ویژه از دست رفتن ابژه ی عاشقانه ی نخستین – یعنی مادر ، پدر ، یا گهگاه مادر بزرگ یا پدر بزرگ – در سال های کودکی و آغاز نوجوانی ، اندوه ، بی اعتمادی ، نگرانی و دودلی و پوچ گرایی را به گونه ای ژرف و فراگیر بر ذهن فرد چیره می سازد. چنین رخداد ناگواری از دیدگاه شناختی به پدید آمدن طرح واره های بسیاری در حوزه های « بریدگی و طرد شامل :رهاشدگی / بی ثباتی ، بی اعتمادی / بد رفتاری ، محرومیت هیجانی ، نقص / شرم ، و انزوای اجتماعی / بی گانگی  » ، « خودگردانی و کارکرد مختل شامل : وابستگی / ناشایستگی ( بی کفایتی ) ، آسیب پذیری به زیان یا بیماری ، خود دگرگون نشده / گرفتار ، و شکست » ، « دیگر راستا بخشی شامل : فرمان برداری ( اطاعت ) ، از خودگذشتگی ( ایثار ) ، پذیرش جویی / جلب توجه » و « گوش به زنگی بیش از اندازه و بازداری شامل : منفی گرایی / بدبینی ، بازداری هیجانی ، عیب جویی گزافه آمیز ( افراطی ) / معیارهای سرسختانه » خواهد شد. طرح واره های « رها شدگی / بی ثباتی » ، « محرومیت هیجانی » ، « آسیب پذیری به زیان یا بیماری » ، « شکست » و « منفی گرایی / بد بینی » شایع ترین طرح واره هایی هستند که در پی از دست رفتن و مرگ ابژه ی عاشقانه ی نخستین پدید می آیند. این طرح واره ها برجسته ترین طرح واره ( اسکیما ) های شناختی آدم های دچار ویژگی های پر رنگ و اختلال شخصیت افسرده – منتقد است.

*روان پزشک و درمانگر مشکلات جنسی ، زناشویی و خانوادگی